चंद्रपूर जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती Chandrapur Information In Marathi

Chandrapur Information In Marathi नमस्कार मित्रांनो, आज आपण चंद्रपूर या जिल्ह्याची माहिती पाहणार आहोत.चंद्रपूर जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्यातील विदर्भ विभागात आहे. चंद्रपूरला आधी ‘चांदा’ म्हणत असत. चंद्रपूर ही गोंड राजांची राजधानी होती व नंतर १७ व्या शतकात नागपूरच्या भोसले मराठ्यांनी चंद्रपूर ताब्यात घेतले.

Chandrapur Information In Marathi

चंद्रपूर जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती Chandrapur Information In

Marathi

इ.स.१९८१ला चंद्रपूर जिल्ह्यातून नवा गडचिरोली जिल्हा वेगळा बनवला गेला. चंद्रपूर जिल्ह्याला काळ्या सोन्याची भूमी म्हणतात कारण जिल्ह्यात अनेक कोळसा खाणी आहेत. चंद्रपूरात अनेक चुन्याच्या खाणीदेखिल आहेत.

आणखीन एक वैशिष्ट्य या जिल्ह्याचे असं आहे की भारतातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून याची ख्याती होती जोवर गडचिरोली हा वेगळा जिल्हा म्हणून अस्तित्वात आला नव्हता.

आज चंद्रपूर हे नाव प्रचलीत असलेला हा जिल्हा प्राचीन काळी लोकापूर या नावाने ओळखला जात असे. याचेच नामांतर काही काळानंतर इंद्रपूर आणि त्यानंतर चंद्रपूर असे झाले.वनांच्या आकारमानात चंद्रपूर जिल्ह्याचा गडचिरोली व नंदुरबार या जिल्ह्यानंतर राज्यात तिसरा क्रमांक लागतो.

चंद्रपूर जिल्ह्याची स्थापना

चंद्रपूर शहराची स्थापना १३ व्या शतकात खांडक्य बल्लाळ शाह या राजाने केली.

गोंड राजा खांडक्या बल्लाळ शाह ह्याने १३ व्या शतकात चंद्रपूर शहराची स्थापना केली. चंद्रपूर हे त्यावेळेस ह्या गोंड राज्याची राजधानी होती. यास पूर्वी चांदागढ म्हणून नाव होते.

त्याला चांदाही म्हणत असत.११ जानेवारी १९६४ रोजी महाराष्ट्र शासन निर्णय क्र> एन.एम.सी./१०६३ हा निर्गमित करण्यात आला होता. त्यानुसार याचे नाव चांदावरून चंद्रपूर असे करण्यात आले.

इतिहास

पूर्वी हिंदू आणि बौद्ध राजांनी या प्रदेशावर बराच काळ राज्य केले. १८५४ मध्ये चंद्रपूरने स्वतंत्र जिल्हा स्थापन केला आणि १८७४ मध्ये मूल, वरोरा आणि ब्रम्हपुरी या तीन तहसीलांचा समावेश करण्यात आला.

१९०५ मध्ये ब्रम्हपुरी व चंद्रपूर तहसीलमधून जमींदारी वसाहत हस्तांतरित करून गडचिरोली येथील मुख्यालय असलेली नवीन तहसील तयार केली गेली. १९०७ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यातील एक लहान जमींदारी मार्ग नव्याने निर्माण झालेल्या जिल्ह्यांमध्ये हस्तांतरित करण्यात आला.

१९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर मध्य प्रांत हे मध्य प्रदेशचे नवे भारतीय राज्य बनले. १९११ ते १९५५ दरम्यान जिल्ह्याच्या हद्दीत किंवा त्याच्या तहसीलांमध्ये कोणतेही मोठे बदल झाले नाहीत. मात्र १९५६ मध्ये, राज्यांच्या भाषिक पुनर्रचनेच्या काळात चंद्रपूर जिल्हा- मराठी भाषिकांचा जिल्हा मध्य प्रदेशातून बॉम्बे राज्याचा भाग होण्यासाठी बदलण्यात आला.

हैदराबाद राज्यातील आदिलाबाद जिल्ह्याचा एक भाग असलेल्या राजुरा तहसीलची नांदेड जिल्ह्यात बदली झाली आणि त्यानंतर १९५९ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्यात पुन्हा बदली झाली.

त्यानंतर मे १९६० मध्ये चंद्रपूर जिल्हा निर्मिती झाल्यापासून हा जिल्हा महाराष्ट्राचा भाग झाला. प्रशासकीय ओझे कमी करण्यासाठी १९८१ मध्ये जिल्हा पुन्हा चंद्रपूर आणि गडचिरोलीमध्ये विभागला गेला.

चंद्रपूर जिल्ह्यात आता चंद्रपूर, भद्रावती, वरोरा, चिमूर, नागभीड, ब्रम्हपुरी, सिंदेवाही, मूल, गोंडपिपरी, पोंभुर्णा, सावली, राजुरा, कोरपना, जिवती आणि बल्हारपूर तहसील आहेत.

चंद्रपूर जिल्ह्याची भूरचना

जिल्ह्याच्या उत्तरेस नागपूर जिल्हा, भंडारा जिल्हा व वर्धा जिल्हा, पश्चिमेस यवतमाळ जिल्हा, पूर्वेस गडचिरोली जिल्हा, दक्षिणेस आदिलाबाद जिल्हा (आंध्र प्रदेश) आहे.जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ ११,४४३ चौ.कि.मी. आहेत आणि राज्याच्या एकूण क्षेत्रापैकी ३.७२ टक्के क्षेत्र आहेत.

हा जिल्हा वैनगंगा व वर्धा नदीच्या पात्रांदरम्यान वसला आहे, ह्या त्या जिल्ह्याच्या पूर्व व पश्चिम सीमा बनतात.चंद्रपूर जिल्हा हा नागपूर विभागातील महाराष्ट्राच्या पूर्वेकडील भागात आहे आणि ‘विदर्भ’ या भागाचा पूर्व भाग बनतो.वनांच्या आकारमानात चंद्रपूर जिल्ह्याचा गडचिरोली व नंदुरबार या जिल्ह्यानंतर राज्यात तिसरा क्रमांक लागतो.

हा प्रदेश गोदावरी खोऱ्याचा भाग आहे. गोदावरीच्या तीन उपनद्या या प्रदेशात वाहतात. त्या वर्धा, वैनगंगा आणि पेनगंगा नद्या आहेत. चंद्रपूर व गडचिरोली जिल्ह्याच्या सीमेवर वाहणारी वैनगंगा नदी जिल्ह्याची मुख्य नदी आहे.

वर्धा ही जिल्ह्यातील एकमेव बारमाही नदी आहे. पश्चिम सीमेवरुन वाहणारी पेनगंगा नदी पूर्व पश्चिम मार्गाने वळते आणि मग घुगुस जवळ वडा येथे वर्धा नदीला मिळते.

मागासलेला, जंगलव्याप्त व डोंगराळ अशी या जिल्ह्याची अद्याप प्रसिद्धी आहे. जिल्ह्याचा दक्षिण व पूर्व भाग बहुतेक डोंगराळ आहे. दक्षिणेला तिपागड, सिरोंचाजवळ सिरकोंडा, पूर्व घाटाचाच एक भाग असलेली गदुलगुट्टा पर्वतरांग व सुरजगड टेकड्या या महत्त्वाच्या पर्वतरांगा या भागात आहेत.

सुरजगडच्या नैर्ऋत्येला इंद्रावती नदीजवळ भामरागड हा निसर्गरम्य डोंगर आहे. गदुलगुट्टामधील ९६७ मी. उंचीचे शिखर जिल्ह्यात सर्वोच्च आहे. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातील डोंगर हे सर्वसामान्यपणे कमी उंचीचे आहेत.

वरोडा तालुक्याच्या उत्तरेकडे सरासरी १३७ मी. रांग असून त्याच्या दक्षिणेस मूल रांगा आहेत. चिमूरच्या पूर्वेला पारसगड नावाने ओळखली जाणारी पर्वतरांग आहे.

पर्वत आणि नद्यांची रचना यांमुळे जिल्ह्याचे भौगोलिक दृष्ट्या चार भाग पडतात : वर्धा नदीच्या पश्चिमेकडील कपाशीच्या काळ्या जमिनीचा मैदानी प्रदेश वर्धा आणि वैनगंगा नदीखोऱ्यांदरम्यानचा उंचसखल प्रदेश वैनगंगा नदीखोऱ्याचा प्रदेश आणि सिरोंचा व गडचिरोली तालुक्यांचा पूर्वेचा डोंगराळ प्रदेश.

लोकसंख्या

या जिल्ह्याची लोकसंख्या 21,94,262 एवढी आहे. त्यापैकी पुरुष 11,20,316 तर महिला 10,73,946 इतकी आहे. त्यातील ग्रामीण लोकसंख्या 14,24,425 आणि शहरी 7,69,838 आहे. लिंग गुणोत्तर 100 पुरुषांमागे 959 स्त्रिया आहेत.गावांची संख्या 1,792 आहे.

चंद्रपूर जिल्ह्यातील तालुके

गोंडपिंपरी, ब्रम्हपुरी, सिंदेवाही, भद्रावती, वरोरा, चंद्रपुर, राजुरा, चिमुर, नागभीड, मूल, जिवती, बल्लारपूर, पोंभूर्णा, सावली, कोपरना

हवामान

तापमान किमान ७.१ ते कमाल ४७.२ से.च्या दरम्यान असते. पर्जन्यमान १३९८ मि. मी. इतके आहे. जिल्ह्याचे हवामान उष्ण असून मुख्यत: तीन ऋतु आहेत-उन्हाळा पावसाळा व हिवाळा. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो.

महाराष्ट्रातील अतिशय विषम हवामानाचा जिल्हा म्हणून चंद्रपूरची प्रसिद्धी आहे. मे-जून महिन्यांत येथील तपमान ४५° से. असते, तर डिसेंबरमध्ये ८° से. असते. मुख्यतः नैर्ऋत्य मान्सूनपासून जिल्ह्याला पाऊस मिळतो.

गडचिरोली, सिरोंचा, ब्रह्मपूरी या तालुक्यांतील डोंगरांमुळे येथे सु. १५२ सेंमी. पाऊस पडतो, तर चंद्रपूर-राजुरा तालुक्यांत १३० सेंमी. व पश्चिमेकडे ११४ सेंमी. पाऊस पडतो. जिल्ह्यातील हवामान वर्षभर उच्च तापमान असलेल्या उष्णकटिबंधीय गरम हवामानाचे वर्गीकरण केले जाऊ शकते.

जिल्ह्यातील दोन महत्त्वाचे हंगाम हे अतिशय उन्हाळा आणि मध्यम हिवाळा आहेत. उन्हाळा गरम आणि दीर्घकाळ असला तरी हिवाळा हंगाम कमी आणि सौम्य असतो. उन्हाळ्यानंतर, पावसाळा येतो, जो सप्टेंबरच्या उत्तरार्धात टिकतो. सरासरी वार्षिक पाऊस सुमारे १४२० मिमी पडत असतो.

पूर्वेकडील भागात पश्चिमेपेक्षा जास्त पाऊस पडतो. जिल्ह्यात पावसाळ्याचे सरासरी प्रमाण ६० ते ६५ टक्के आहे. उन्हाळी हंगामात खाली पडणाऱ्या पावसाळ्यात जिल्ह्यात आर्द्रतेची पातळी खूपच जास्त असते. ऑक्टोबर महिन्यापासून तापमान कमी होण्यास सुरवात होते.

डिसेंबर सर्वात थंडीचा महिना आहे. उन्हाळ्याच्या हंगामात तापमान ४६ डिग्री सेल्सिअसपर्यंत वाढते, आणि दक्षिण आशियाई प्रदेशातील सर्वाधिक तापमानात हा जिल्हा आहे. सहसा वारा दक्षिणेकडून उत्तरेकडे वाहतो.

उन्हाळ्यात वारा पूर्वेकडून दक्षिणेस व पावसाळ्यात दक्षिणेकडून पूर्वेकडे वाहत असतो. हिवाळ्यादरम्यान, वाऱ्याची दिशा उत्तरेकडून पूर्वेकडे बदलते.

शेती

शेती हा या जिल्ह्यातील अत्यंत महत्त्वाचा व्यवसाय आहे. या जिल्ह्यातील 80 टक्के शेतीवर अवलंबून आहेत. १९७१–७२ मध्ये जिल्ह्यातील एकूण भौगलिक जमिनीपैकी ५६·३% जंगल,५·८% नापीक व शेतीस अयोग्य, ३·४% लागवडयोग्य पण पडीत, ६·२% कुरणांखाली, o·७% झाडे व बागायती यांखाली, १·८% लागवड नसलेली आणि २५·८% लागवडीखाली होती.

लागवडीखालील जमिनीपैकी १६·८% ओलीताखाली होती. भात (धान), ज्वारी, तूर आणि कापूस ही खरीपातील प्रमुख पिके तर गहू, हरभरा, ज्वारी ही रब्बी हंगामातील प्रमुख पिके होत. १९७२-७३ मध्ये एकूण लागवडीखालील जमिनीपैकी ३४% भाताखाली, ३३%ज्वारीखाली व ५% गव्हाखाली होती. यांशिवाय जिल्ह्यात बाजरी, डाळी, ऊस, भुईमूग, तीळ, जवस, तंबाखू, मिरची, हळद इ. पिके होतात.

चंद्रपूर जिल्ह्याचे ‘तांदूळ’ हे प्रमुख पीक असून,

संपूर्ण महाराष्ट्रात या जिल्ह्याचा तांदळाच्या उत्पादनात चौथा

क्रमांक आहे. वर्धा नदीखोऱ्यात कापूस पिकवला जातो. याशिवाय तिळाची लागवडही या जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.

भाषा

जिल्ह्यात बोलल्या जाणाऱ्या प्रमुख भाषांमध्ये मराठी भाषा, गोंडी भाषा, कोलम आणि हिंदी भाषा आहेत.

मृदा

गडचिरोली तालुक्यांचा पूर्वेचा डोंगराळ प्रदेश. नदीखोऱ्यांची सुपीक तर डोंगराळ भागात निकृष्ट अशी जिल्ह्यातील जमीन असून लाळी-कन्हार, बार्शी-कन्हार, मोरंड, खुरडी, बर्डी, रेताडी किंवा भरडी, पांढरी आणि कछर अशा विविध स्थानिक नावांनी ती प्रसिद्ध आहे.

खनिज संपत्ती

जिल्ह्यात विपुल खनिजसंपत्ती आहे. कोळसा व लोखंड ही या जिल्ह्यातील महत्त्वाची खनिजे होत. यांशिवाय येथे मँगॅनीज, अभ्रक, गेरू, चिनीमाती, चिकणमाती, चुनखडी इत्यादींचे साठे आहेत.चंद्रपूर जिल्हा राज्यातील खनिज संपत्तीच्या दृष्टीने समृद्ध असा जिल्हा आहे.

या जिल्ह्यात वर्धा नदीखोऱ्यात दगडी कोळशाचे सर्वाधिक साठे आहेत. चिमूर तालुक्यात पिंपळगाव, भिसी व असोला (गुंजेवाही) येथे आणि ब्रह्मपुरी तालुक्यात रत्नापूर व लोहारडोंगरी येथे लोहखनिजाच्या खाणी आहेत.

या जिल्ह्यात मुख्यतः वरोरा तालुक्यात चुनखडक सापडतो. तसेच राजुरा तालुक्यातही बऱ्याच भागांत चुनखडकाचे पट्टे आहेत. तसेच तांबे, ग्रॅनाईट, वालुकाश्म, जांभा दगड इत्यादी

खनिज संपत्ती मोठ्या प्रमाणात आहे.या जिल्ह्यात चुनखडीचा सर्वात मोठा साठा आहेत, म्हणूनच येथे लार्सन आणि ट्युब्रो (अल्ट्राटेक), गुजरात अंबुजा (मराठा सिमेंट वर्क्स), माणिकगड आणि एसीसी सारखी बरीच सिमेंट कारखाने आहेत.

वने आणि प्राणी

महाराष्ट्रातील जंगलांपैकी २०% जंगल या जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचा ५६% भाग जंगलयुक्त असून त्यापैकी ३१% राखीव आणि ५९% संरक्षित आहे. साग, बिजा, ऐन, धावडा, हळदू, कळंब, शिसवे, अंजन, सेमल, मोवई, सेलाई इ. महत्त्वाची झाडे या जंगलांतून आढळतात.

दारूसाठी व खाण्याकरिता मोहाची फळे व फुले, विड्यासाठी तेंदूची पाने गोंदासाठी कडई व धावडा लाखेसाठी पळस कातासाठी खैर कातडी कमाविण्यासाठी हेरा, हिरडा, बेहडा कागदासाठी बांबू काड्यापेट्यांसाठी सेमल लाकडी खोक्यांसाठी मोवई व सेलाई इमारती लाकडांसाठी कळंब आणि मिरा अशी महत्त्वाची जंगलउत्पन्ने जिल्ह्यात होतात.

येथील निसर्गरम्य जंगलामुळेच शासनाने ताडोबा तलावाजवळ ११६ चौ.किमी.चे ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान हे अभयारण्य निर्माण केले असून, पर्यटकांना आवश्यक अशा सोई येथे केल्या आहेत.

पट्ट्यांचे वाघ, चित्ता, हरिण, अस्वल, नीलगाय, गवा, काळवीट, लांडगा, कोल्हा, तरस वगैरे वन्य पशू सरपटणारे प्राणी आणि अनेक प्रकारचे पक्षी जिल्ह्यात आढळतात. नद्या व सरोवरांत अनेक जातींचे मासे मिळतात.

उद्योगधंदे

चंद्रपूर जिल्ह्यात बल्लारपूर इंडस्ट्रीज (बिल्ट) या नावाने ओळखला जाणारा भारतातील सर्वात मोठा कागद कारखाना आहे. राज्यातील सर्वाधिक सिमेंट कारखाने चंद्रपूर जिल्ह्यात आहेत. चंद्रपूर व भद्रावती येथे चिनी भांडी तयार करण्याचा उद्योग चालतो. चंद्रपूर जिल्ह्यातील भद्रावती येथे

युद्धनिर्मिती साहित्याचा कारखाना आहे. नागभीड व सावली येथे कोशाच्या कापडाचा उद्योग चालतो. चंद्रपूर, घुगुस व मूल येथे औद्योगिक वसाहती आहेत.

जिल्ह्यात बल्लारशहा कागद उद्योग, कोळसा खाणी, महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती व सिमेंट (अल्ट्राटेक, अंबुजा, माणिकगड व ए.सी.सी) हे महत्त्वाचे उद्योग आहेत. बाबा आमटेंचा आनंदवन आश्रम याच जिल्ह्यात आहे. ताडोबा व्याघ्रप्रकल्प हे या जिल्ह्याचे अजून एक वैशिष्ट्य आहे.शेतीखालोखाल जिल्ह्यात जंगलउद्योग महत्त्वाचा आहे.

घुगुस, तेलवासा, चंद्रपूर, बल्लारपूर, माजरी या भागातील कोळशाच्या अनेक खाणींव्यतिरिक्त कागद, काच, मातीची भांडी आणि तेल तयार करणारे चार मोठे निर्मिती उद्योगधंदे जिल्ह्यात आहेत.

लाकूड कापणे, भात सडणे, पोहे तयार करणे, विड्या, कापूस पिंजणी व दाबणी, कौले, साबण, अभियांत्रिकी कामे, काच, लाकूडकाम, बांबूकाम, बर्फ, हातमाग कापड इत्यांदीचे अनेक छोटे उद्योग जिल्ह्यात चालतात.

इमारती लाकूड, बांबू, तेंदूची पाने, लाख, गोंद, कोसा आणि हिरडा यांसारख्या जंगलमाल कोळसा, तांदूळ, अशुद्ध लोखंड, व्हर्जिनीया तंबाखू गळिताची धान्ये, कापूस, कडधान्ये, कातडी, कागद इ. वस्तू जिल्ह्यातून निर्यात होतात.

बल्लारपूर ही देशातील इमारती लाकडाची अत्यंत महत्त्वाची बाजारपेठ आहे, तर आल्लापल्ली सागाचे लाकूड ब्रह्मी सागाखालोखाल महत्त्वाचे समजले जाते. आसरल्ली आणि अंकिसा येथून उत्तम प्रतीची व्हर्जिनिया तंबाखू परदेशी निर्यात केली जाते.

जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे

रामाळा व जुनोना तलाव, श्री महाकाली माता मंदीर (चंद्रपूर), घोडाझरी प्रकल्प, सातबहिणी तपोवन (नागभीड), अड्याळ टेकडी (ब्रम्हपुरी), रामदेगी (चिमूर), आसोला मेंढा तलाव ( सावली), विंजासन लेणी, गवराळा गणपती ( दोन्ही भद्रावती ) व ताडोबा अंधारी व्याघ्र अभयारण्य व राष्ट्रीय उद्यान प्रकल्प.

धन्यवाद!!

हे सुद्धा अवश्य वाचा :-