छत्तीसगढ राज्याची संपूर्ण माहिती Chattisgarh Information In Marathi

Chattisgarh Information In Marathi नमस्कार मित्रांनो ,आज आपण  आकारमानाच्या दृष्टीने भारतातील ९ व्या क्रमांकाचे मोठे राज्य असणाऱ्या छत्तीसगड या राज्याची माहिती पाहणार आहोत. नैसर्गिक विविधता सांस्कृतिक आणि पारंपरिक इतिहास यासाठी प्रसिद्ध छत्तीसगड मध्य भारतामध्ये स्थित एक प्रमुख राज्य आहे. याचे क्षेत्रफळ 135 ,192 चौरस किलोमीटर आहे.

Chattisgarh Information In Marathi

Table of Contents

छत्तीसगढ राज्याची संपूर्ण माहिती Chattisgarh Information In Marathi

छत्तीसगड या राज्यांच्या सीमा

छत्तीसगढ राज्याच्या उत्तरेला उत्तर प्रदेश व झारखंड, वायव्येला मध्य प्रदेश, पश्चिमेला महाराष्ट्र, दक्षिणेला आंध्र प्रदेश व पूर्वेला ओडीशा ही राज्य आहेत.

छत्तीसगढ राज्यात १६ जिल्हे आहेत. पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे ७०० कि. मी. असून उत्तर-दक्षिण रुंदी सुमारे ४३५ कि. मी. आहे.

छत्तीसगड राज्याचा इतिहास

छत्तीसगडचे पूर्वीचे नाव दक्षिण कोसल होते आणि त्याचा इतिहास इसवी सनाच्या चौथ्या शतकाचा आहे. त्याचा पौराणिक इतिहास रामायण आणि महाभारत काळापासूनचा आहे. हया घराण्याने 14 व्या शतकाच्या सुमारास छत्तीसगडवर सुमारे सहा शतके राज्य केले. चालुक्य साम्राज्याने मध्ययुगात बस्तरमध्ये स्वतःची स्थापना केली.

अन्नमदेव हे पहिले चालुक्य शासक होते, ज्याने 1320 मध्ये बस्तरमध्ये राजवंशाची स्थापना केली. 1741 मध्ये, मराठ्यांनी हा वंश हैहया राज्यकर्त्यांकडून हिसकावून घेतला. राज्य जिंकल्यानंतर मराठ्यांनी रतनपूर घराण्याचे शेवटचे वंशज रघुनाथ सिंह यांना १७४५ मध्ये भाग सोडण्यास भाग पाडले.

अखेरीस, 1758 मध्ये, मराठ्यांनी छत्तीसगड जिंकला आणि बिंबाजी भोंसले यांना शासक घोषित करण्यात आले. बिंबाजी भोंसलेच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांनी सुबा पद्धतीचा अवलंब सुरू केला. हा तो काळ होता जेव्हा सर्वत्र अशांतता आणि कुशासन होते. तेव्हा मराठा सैन्याने मोठ्या प्रमाणावर लुटमार केली होती.

छत्तीसगड राज्याची स्थापना

हे मध्ये भारताच्या प्रदेशात वसलेले एक भूपरिवेष्टित आणि घनदाट वनाच्छादित राज्य आहे.

छत्तीसगड हे 1 नोव्हेंबर 2000 रोजी मध्य प्रदेशपासून वेगळे होऊन भारताचे नवीन राज्य बनले. छत्तीसगडचे एकूण क्षेत्रफळ 135,191 चौरस किमी आहे .जे मध्य प्रदेशच्या केवळ 30 टक्के आहे. १९२४ मध्ये रायपूर जिल्हा काँग्रेसच्या बैठकीत या नव्या राज्याची मागणी करण्यात आली होती, ज्यामध्ये छत्तीसगड हे वेगळे राज्य निर्माण करण्याचा विचार मांडण्यात आला होता. या बैठकीला उपस्थित राहिलेल्या नेत्यांचे मत होते की छत्तीसगड हे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या मध्य प्रदेशपेक्षा खूप वेगळे आहे.

या राज्याची राजधानी रायपूर आहे आणि उच्च न्यायालय बिलासपूर येथे आहे. छत्तीसगडमध्ये एकूण २७ जिल्हे आहेत

छत्तीसगडच्या विधानसभेत 90 सदस्य आहेत. या राज्यातून 11 सदस्य लोकसभेवर आणि पाच सदस्य राज्यसभेवर जातात.

भारताच्या छत्तीसगढ राज्यात एकूण २७ जिल्हे आहेत

मध्य प्रदेशमधून छत्तीसगढ राज्य वेगळे करण्यात आले तेव्हा येथे १६ जिल्हे होते. २००७ साली २ तर २०१२ साली ९ नवे जिल्हे वेगळे करण्यात आले ज्यामुळे राज्यातील जिल्ह्यांची संख्या २७ वर पोचली.

ती पुढील प्रमाणे

  • बालोद,बिलासपुर,
  • बलौदाबाजार – भाटापारा,बलरामपूर,कोराबा
  • बस्तर,केली बंद,बेमेतारा
  • बीजापूर,जशपुर,दंतेवाड़ा
  • धमतरी,दुर्ग,जंजीर चांपा
  • कांकेर,कबीरधाम,कोंडागाव
  • कोरिया,महामुंद,मुंगेली
  • नारायणपुर,रायगढ़,रायपुर
  • राजनंदगाव,सुकामा
  • सूरजपुर,सरगुजा

छत्तीसगड राज्याची लोकसंख्या

छत्तीसगडची लोकसंख्या

2011 च्या जनगणनेनुसार, छत्तीसगडची लोकसंख्या सुमारे 2.55 कोटी आहे. ज्यामुळे ते देशातील 17 सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले राज्य बनले आहे. राज्याची लोकसंख्या दाट असून ती 189 प्रति चौ.कि.मी. रायपूर, दुर्ग, सुरगुजा आणि बिलासपूर हे चार मुख्य जिल्हे आहेत, ज्यांची लोकसंख्या राज्याची सर्वाधिक आहे.

राज्याचा साक्षरता दर 71.04%आहे. छत्तीसगडच्या ग्रामीण जिल्ह्यांमध्ये शहरांपेक्षा जास्त लोकसंख्या आहे. तथापि, गेल्या काही वर्षांत, छत्तीसगडच्या ग्रामीण भागातील मोठ्या संख्येने लोक चांगल्या नोकऱ्या आणि चांगल्या जीवनासाठी शहरांमध्ये स्थलांतरित झाले आहेत. औद्योगिकीकरणाच्या अभावामुळे छत्तीसगडमधील बहुतांश जिल्हे शेतीवर अवलंबून आहेत.

छत्तीसगड राज्यात अनेक आदिवासी लोक निवास करतात. आगरीया, आंध, बैगा, भैना, भारीया, भुमिया, भातरा, भील, बरेला, पतेलिया, भूंजिया, बियर, बिंझवार, बिरहूल, दामोर, दमारीया, धनवार, गडबा, गोंड, हलबा, हलबी, कमार, कोरकू, कनवार, राठीया, कोल, खोंड, कोलाम, मुंडा, नागेसिया, धानका, परधान, पारधी, आदी आदिवासी बांधव या राज्यात निवास करतात आणि हिंदी भाषेसोबत त्यांच्या स्वत:च्या काही बोलीभाषा बोलतात.

छत्तीसगड राज्याचा भूगोल

राज्याचा उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील भाग डोंगराळ आहे, तर मध्य भाग हा सुपीक मैदान आहे . बलरामपूर-रामानुजगंज जिल्ह्यातील सामरीजवळील गौरलता हे राज्यातील सर्वोच्च ठिकाण आहे. पूर्व हाईलँड्सच्या पानझडी जंगलांनी राज्याचा सुमारे ४४% भाग व्यापला आहे.

उत्तरेला महान इंडो-गंगेच्या मैदानाचा किनारा आहे . गंगेची उपनदी रिहंद नदी या भागाला वाहून जाते. सातपुडा पर्वतरांगेचे पूर्वेकडील टोक आणि छोटा नागपूर पठाराचा पश्चिम किनारा हा टेकड्यांचा पूर्व-पश्चिम पट्टा तयार करतो जो महानदी नदीच्या खोऱ्याला इंडो-गंगेच्या मैदानापासून विभागतो. छत्तीसगडची रूपरेषा सागरी घोड्यासारखी आहे.

राज्याचा मध्य भाग महानदी आणि तिच्या उपनद्यांच्या सुपीक वरच्या खोऱ्यात आहे. या भागात मोठ्या प्रमाणावर भातशेती आहे. वरच्या महानदीचे खोरे वरच्या नर्मदा खोऱ्यापासून पश्चिमेला मैकल टेकड्यांद्वारे (सतपुराचा भाग) आणि ओडिशाच्या मैदानापासून पूर्वेकडे डोंगररांगांनी वेगळे केले आहे.

छत्तीसगड राज्यातील नद्या

राज्याचा दक्षिणेकडील भाग दख्खनच्या पठारावर , गोदावरी नदी आणि तिची उपनदी, इंद्रावती नदीच्या पाणलोटात आहे.

राज्यात सातपुडा, मैकल, बघेलखंड व बस्तरचे पठार हे पर्वत आहेत. छत्तीसगडची प्रमुख नदी महानदी ही आहे. याव्यतिरिक्त राज्यातून हसदो, इंद्रावती, गोदावरी, सबरी, रिहन्द, गोपाड, हासदेव, इद, जोंक, कनहार, मंद, पैरी, रेंद, साबरी, सांख, शिवनाथ, सोंदरू, तांडुला या नद्या छत्तीसगड मधून वाहतात.

छत्तीसगडमधील कोरियाच्या नैसर्गिक वातावरणात जंगले, पर्वत, नद्या आणि धबधबे यांचा समावेश आहे.

छत्तीसगड राज्यातील खनिज संपत्ती

भारतातील ब्रिटिश राजवटीत कोरिया हे एक संस्थान होते. कोरिया हे खनिज साठ्यांसाठीही ओळखले जाते.  देशाच्या या भागातही कोळसा आढळतो. छत्तीसगड औद्योगिक खनिज संपत्तीने परिपूर्ण आहे .2019 20 या आर्थिक वर्षात देशाच्या कोळसा उत्पादनात छत्तीसगड राज्याचा वाटा 21%,लोहखनिज 14.08%,चुनखडी 11.98%, बॉक्साईड7.10 % आणि कथिल  धातूच्या  उत्पादनात 100%होता.

छत्तीसगड राज्याच्या महसुलाच्या सुमारे 27 टक्के महसूल खनिजाच्या शोषणातून खनिज महसुलाच्या रूपात प्राप्त होतो. कोळशाच्या उच्च उत्पादनामुळे छत्तीसगड राज्य वीजनिर्मितीच्या क्षेत्रात देशाचे महत्त्वाचे केंद्र बनत आहे. एकूण महसुली उत्पन्नामध्ये 96 % वाटा मुख्य खनिजाचा आणि 4% गौण खनिजाचा आहे. सध्या राज्यात कोळसा, चुनखडी, लोखंड ,बॉक्साईड ,कथिल, धातु हिरा आणि सोने की मुख्य खनिजे आढळतात.

छत्तीसगड राज्याचे तापमान

छत्तीसगडमध्ये उष्णकटिबंधीय हवामान आहे . उष्ण कटिबंधाच्या जवळ असल्यामुळे आणि पावसासाठी मान्सूनवर अवलंबून असल्यामुळे उन्हाळ्यात ते उष्ण आणि दमट असते . छत्तीसगढमध्ये उन्हाळ्यात तापमान ४९ °C (११३ °F) पर्यंत पोहोचू शकते. मान्सूनचा हंगाम जूनच्या उत्तरार्धात ते ऑक्टोबरपर्यं असतो.

छत्तीसगडमध्ये सरासरी 1,292 मिलिमीटर (50.9 इंच) पाऊस पडतो. हिवाळा नोव्हेंबर ते जानेवारी पर्यंत असतो. कमी तापमान आणि कमी आर्द्रता यामुळे हिवाळा छान असतो. अंबिकापूर, मेनपत, पेंद्र रोड, सामरी आणि जशपूर ही राज्यातील सर्वात थंड ठिकाणे आहेत.

छत्तीसगड राज्याची शेती

या राज्यातील 80 टक्के लोकसंख्या ही शेतीवर अवलंबून आहे . 43 टक्के कृषी जमीन लागवडीखाली आहे. मध्य भारताचे (राइस बाऊल) भात वाटी म्हणून राज्याची ओळख. भात हे प्रमुख पीक आहे. कडधान्य, गहू, मका, भुईमुग, तेलबिया ही इतर पिके. आंबा, केळी, पेरू, पपई, शिताफळ, डाळींब, टोमॅटो, वांगी, कोबी, बटाटा आणि इतर पालेभाज्यांच्या लागवडीकरिता उत्तम आहे.

राज्याचा 44 टक्के भाग वनक्षेत्र. जैवीक विविधता मोठ्या प्रमाणात. प्राण्यांनी परिपूर्ण असा प्रदेश. भरपूर तेंदुपाने, सालबिया, गायरोबोलान, महुआबिया, डिंक असलेले वनक्षेत्र. त्यामुळे आर्थिकदृष्ट्या सक्षम. औषधी वनस्पती, बांबू, लाख, मध यामुळे राज्याची भरपूर आर्थिक मिळकतीची शक्यता वाढली आहे.

छत्तीसगड राज्याची भाषा

छत्तीसगडची अधिकृत भाषा हिंदी आहे. तथापि, राज्यातील बहुतेक लोकसंख्या छत्तीसगढ़ी बोलतात जी हिंदीची बोली आहे. छत्तीसगढ़ी भाषेची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत आणि तिचा शब्दसंग्रह मुंडा आणि द्रविड

भाषेतून आला आहे. राज्यातील काही लोक तेलुगू देखील बोलतात. राज्याच्या काही भागात उडिया, भोजपुरी आणि कोसली देखील बोलल्या जातात.

छत्तीसगड राज्याचे खाद्यपदार्थ

बहुतेक पारंपारिक आणि आदिवासी खाद्यपदार्थ तांदूळ आणि तांदळाचे पीठ, दही आणि लाल भजी, चोलाई भजी, चेच भजी, कांदा भजी, खेकसी, कठळ, कोचाई पट्टा, कोहडा आणि बोहर भाजी (बोहर भाजी) यासारख्या विविध प्रकारच्या हिरव्या पालेभाज्यांपासून बनवले जातात. हिंदीमध्ये लेसुआ किंवा रसौला, मुख्यतः आचार बनवण्यासाठी वापरला जातो.

छत्तीसगड राज्य हे भारताचे तांदळाचे भांडे म्हणून ओळखले जाते आणि या राज्याला खाद्य संस्कृतीची समृद्ध परंपरा आहे.

सामान्य छत्तीसगढ़ी थाळीमध्ये रोटी, भाट, डाळ किंवा कढी, करी, चटणी आणि भजी यांचा समावेश होतो. आमट, बफौरी, भजिया, चौसला, दुबकीकधी, फरा, खुर्मी, मूग बारा, थेथरी आणि मुथिया हे काही छत्तीसगढ़ी पदार्थ आहेत.

छत्तीसगड राज्यातील सण

बस्तर दसरा, दुर्गा पूजा, बस्तर लोकोत्सव, मदायी, राजीम कुंभ मेळा, पखनजोरे मेळा, भोरामदेव, गोंचा, तेजा, चामपरन मेळा, नारायणपूर मेळा, हरेली, पोळा, भूमी उत्सव, चक्रधर समारोह, दांतेवाडा यात्रा, रामराम यात्रा, महाबलेश्वरम यात्रा, रतनपूर यात्रा, गिरोधपूरी यात्रा, दमखेडा यात्रा, सिरपूर उत्सव आदी सण व उत्सव छत्तीसगड राज्यात धामधुमीत साजरे केले जातात.

उद्योगधंदे

भारत सरकारचा सार्वजनिक क्षेत्रातील एकमेव लाभदायक, चाळीस लाख टन उत्पादन क्षमता असलेले भिलाई स्टील सयंत्राव्यतिरिक्त राज्यात खाजगी क्षेत्रात आठ स्पॉज आयर्न संयंत्रे, 13 फेरो ॲलाय संयंत्रे आणि 125 स्टील रोलिंग मिल्स, नऊ प्रमुख सिमेंट उद्योग. आयर्न कास्टिंग युनिटस् इंजीनियरींग अँड फॅब्रिकेशन युनिटस्, कृषीवर आधारित फळप्रक्रिया उद्योग, रासायनिक आणि प्लॅस्टीक उद्योग आदी महत्त्वाचे उद्योग राज्यात आहेत.

भारतातील सर्वात मोठा ॲल्युमिनियम कारखाना बाल्को कोरबा येथे आहे. चार पट उत्पादन क्षमता वाढविण्यासाठी रूपये सहा हजार करोडची गुंतवणूक काही वर्षांपूर्वी करण्यात आली होती. देशाला लागणाऱ्या रेल्वे स्लीपर्सची (रूळांची) शंभर टक्के निर्मिती छत्तीसगड राज्यात होते.

छत्तीसगड राज्याची वैशिष्ट्ये

छत्तीसगडच्या वन्यजीव अभयारण्यांमुळे, हे भारतातील एक महत्त्वाचे पर्यटन केंद्र आहे. छत्तीसगढमध्ये तीन राष्ट्रीय उद्याने आणि 11 वन्यजीव अभयारण्ये आहेत, जे त्याला आश्चर्यकारक नैसर्गिक सौंदर्य देतात आणि वनस्पतींनी समृद्ध करतात. इंद्रावती राष्ट्रीय उद्यान हे छत्तीसगडमधील सर्वात प्रसिद्ध राष्ट्रीय उद्यान आहे.

येथे बर्नाओपारा वन्यजीव अभयारण्य, तैमूर पिंगला, कांगेर घाटी राष्ट्रीय उद्यान, पेमेड, संजय राष्ट्रीय उद्यान, सेमरसोट, सीतानदी वन्यजीव अभयारण्य, उदंती वन्यजीव अभयारण्य, आचनाकुमार वन्यजीव अभयारण्य, बादलखोल, भैरामर वन्यजीव अभयारण्य इत्यादी अनेक वन्यजीव अभयारण्ये आहेत.

व्हॅन भैंसा किंवा जंगली आशियाई म्हैस हा राज्य प्राणी आहे . पहाडी मैना किंवा पहाडी मैना हा राज्य पक्षी आहे . बस्तर विभागात आढळणारा साल (सराई) हा राज्य वृक्ष आहे .

छत्तीसगड राज्यात घनदाट जंगल असून हे राज्य भारताच्या मध्यभागी आहे. राज्याला मंदिरांचे राज्य वा धबधब्यांचे राज्य म्हटले जाते. छत्तीसगड हे नैसर्गिक विविधता आणि संपन्न वारश्याची देणगी लाभलेले राज्य आहे. प्राचीन स्मारके, दुर्मीळ वन्य जीवन, मंदिरे, बौध्द स्थळे, खडकांवरील रंगचित्रे, गुहांनी समृध्द क्षेत्र यापैकी बहुतांश अप्रसिध्द असल्यामुळे पर्यटकांना आगळ्या अनुभवाची पर्वणी मिळते.

भारताच्या एकूण वनक्षेत्रापैकी 12 टक्के वनक्षेत्र या राज्यात असून तीन राष्ट्रीय उद्याने आणि अकरा वन्य जीव संरक्षिका येथे आहेत.अचनकमार वन्य प्राणी अभयारण्य, कवर्धा राजवाडा, कोरबा औष्णिक विद्युत प्रकल्प, खैरागड हे आशिया खंडातील एकमेव संगीत विद्यापीठ, चित्रकुट मंदिरे व धबधबे, दीपदी उत्खननातील प्राचीन मंदिरे, पामेद अभयारण्य बस्तर निसर्गरम्य स्थान, भिलाई येथील पोलाद कारखाना, लोहार बावली ऐतिहासिक भव्य विहीर, सिंघनपूर प्राचीन लेण्यांचा समूह आदी पर्यटन स्थळे महत्त्वपूर्ण ठरतात.

छत्तीसगडमधील पर्यटक आकर्षणे

चित्रकोट धबधबा

छत्तीसगडमधील बस्तर जिल्ह्यातील चित्रकोट धबधबा हे प्रमुख आकर्षणाचे केंद्र आहे. धबधब्याची लांबी 29 मीटर आहे. त्याची मुख्य गोष्ट म्हणजे प्रत्येक ऋतूत त्याच्या पाण्याचा रंग बदलतो.

कांकेर

कांकेर हे छत्तीसगडच्या मुकुटाचे खरे रत्न आहे. कांकेर हे अतुलनीय नैसर्गिक सौंदर्य असलेले एक अद्वितीय जुने शहर आहे. हे शहर सुमारे 1,000 वर्षे जुने आहे. या शहरातील सुंदर जंगले, धबधबे आणि नैसर्गिक सौंदर्य पाहण्यासाठी देशभरातून लोक येतात. कांकेरमध्ये एक प्राचीन राजवाडा देखील आहे जो एकेकाळी येथील राजघराण्याशी संबंधित होता.

भोरमादेव खजुराहोशी

साम्य असल्यामुळे याला छत्तीसगडचा खजुराहो असेही म्हणतात . भोरमादेव मंदिर राज्यातील कबीरधाम जिल्ह्यात आहे. हे शिवमंदिर असून बाहेरील भागात सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

गरम पाण्याचा झरा

छत्तीसगडच्या सुरगुजा जिल्ह्यात ताट पानी नावाचा उष्ण झरा आहे. या धबधब्यात अनेक औषधी गुणधर्म असल्याचे मानले जाते आणि तो वर्षभर वाहतो.

धन्यवाद!!!

हे सुद्धा अवश्य वाचा :-