मेघालय राज्याची संपूर्ण माहिती Meghalay Information In Marathi

Meghalay Information In Marathi नमस्कार मित्रानो,आजच्या पोस्टमध्ये आपण मेघालय या राज्याची माहिती पाहणार आहोत.

Meghalay Information In Marathi

मेघालय राज्याची संपूर्ण माहिती Meghalay Information In Marathi

मेघालय हे भारतातील 22 घटक राज्यांपैकी उत्तर- पूर्व राज्य असून शिलाँग ही या राज्याची राजधानी असून ते सर्वात मोठे शहर आहे. राज्याची स्थापना 2 जानेवारी 1972 रोजी झाली आहे. मेघालयचा संस्कृत अर्थ मेघाच्‍छादित प्रदेश असा होतो. शिलाँगला पूर्वेतले स्कॉटलंड म्हटले जाते.

मेघालय हा पूर्वी आसामचा भाग होता. पण 21 जानेवारी 1972 ला खासी, गारो आणि जैंटिया टेकड्या मिळून या तीन जिल्ह्यांना स्वतंत्र राज्य घोषित करण्यात आले. आता राज्यात सात जिल्हे आहेत. मेघालयाची लोकसंख्या 2011 च्या जनगणनेप्रमाणे 3,211,000 इतकी असून राज्याचे क्षेत्रफळ 22,429 चौरस किमी इतके आहे. राज्याची साक्षरता 75.78 इतकी आहे.

मेघालय राज्याची स्थापना

पूर्वीच्या आसाम राज्यातील गारो हिल्स आणि संयुक्त खासी व जैंतिया हिल्स जिल्ह्यांचे मिळून २१ जानेवारी १९७२ रोजी भारतीय संघराज्यातील एक राज्य म्हणून मेघालयाची स्थापना करण्यात आली.

मेघालयाचा इतिहास

मेघालयाचा इतिहास येथे राहणाऱ्या खासी, जैंतिया आणि गारो या तीन प्रमुख जमातींशी निगडीत आहे. प्राचीन काळापासून या जमाती येथे राहतात. पौराणिक कथेनुसार, खासी हे राज्यातील सर्वात सुरुवातीच्या स्थलांतरितांपैकी एक होते. खासी, जयंती, गारो या जमातींचे स्वतःचे क्षेत्र होते.

1765 च्या सुमारास आसामचा हा प्रदेश ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. स्वातंत्र्यानंतर, 1954 मध्ये, या भागातील रहिवाशांनी वेगळ्या राज्याची मागणी केली, जी राज्य पुनर्रचना आयोगाने फेटाळली.

ही मागणी शांततेत व्हावी या हेतूने 1960 मध्ये ‘सर्व पक्षीय हिल लीडर्स’ची स्थापना करण्यात आली. या आंदोलनांमुळे सप्टेंबर 1968 मध्ये भारत सरकारने आसाम राज्यात राहून मेघालयला स्वायत्त राज्याचा दर्जा दिला. नंतर 21 जानेवारी 1972 रोजी मेघालय स्वतंत्र राज्य म्हणून स्थापन करण्यात आले.

नामकरण

मेघालय या शब्दाचा अर्थ ढगांचे निवासस्थान किंवा घर असा होतो.  हे संस्कृतमधून आले आहे. कलकत्ता विद्यापीठातील भूगोल विभागाचे प्राध्यापक एमेरिटस डॉ. एस. पी. चॅटर्जी यांनी हा शब्द तयार केला होता.

या नावाला सुरुवातीला जोरदार विरोध झाला कारण, इतर ईशान्येकडील राज्यांप्रमाणे, ज्यांची नावे त्यांच्या रहिवाशांशी संबंधित होती, जसे की मिझोराम : मिझो जमाती, नागालँड : नागा लोक, आसाम : असम किंवा अहोम .लोकांच्या नावाने; पण स्थानिक गारो, खासी किंवा जैंतिया जमातींच्या नावाचा मेघालय या शब्दाशी कुठेही संबंध नाही. पण कालांतराने ते स्वीकारले गेले.

भूवर्णन

मेघालयाचा बहुतांश भाग पर्वतीय असून तेथे गारो, खासी व जैंतिया या प्रसिद्ध टेकड्या आहेत. प्राकृतिक दृष्ट्या मेघालयाचे पुढीलप्रमाणे तीन विभाग पाडता येतात : (१) दक्षिणेकडील तीव्र उताराचा प्रदेश, (२) मध्यवर्ती पठारी प्रदेश व (३) उत्तरेकडील आसामच्या खोऱ्याकडील काहीसा मंद उताराचा प्रदेश. राज्यात पश्चिमेकडील मैदानी प्रदेशाकडून पूर्वेकडे प्रदेशाची उंची वाढत जाते.

पश्चिमेकडील गारो टेकड्यांमध्ये असलेली ३०० मी. उंची पूर्वेकडे खासी टेकड्यांमध्ये १,८०० मी. पर्यंत वाढलेली दिसते. तेथून पूर्वेकडे असलेल्या जैतिया टेकड्यांमध्ये प्रदेशाची उंची किंचितशी कमी झालेली आहे. राजधानी शिलाँग ही मध्यवर्ती पठारी प्रदेशात वसलेली असून ‘शिलाँग पीक’ हे राज्यातील सर्वोच्च (१,९६५ मी.) ठिकाणही याच भागात आहे. या मध्यवर्ती पठारी प्रदेशाला शिलाँगचे पठार म्हणूनही ओळखले जाते. पश्चिमेकडे गारो टेकड्यांमधील नोक्रेक (१,४१२ मी.) हे राज्यातील दुसऱ्या क्रमाकांचे उंच शिखर आहे.

मेघालयातही अनेक नद्या आहेत, त्यापैकी बहुतेक पावसावर अवलंबून आहेत आणि हंगामी आहेत.गारो हिल्स प्रदेशातील काही महत्त्वाच्या नद्या आहेत: गणोल, डरिंग, सांदा, बदरा, दरग, सिमसंग, निताई आणि भूपाई.

पठाराच्या पूर्वेकडील (जैंतिया) आणि मध्य भागात (खासी) खरी, दिगारू, उमियम , किंशी (जादू), माओपा, उमंगोट आणि मिंडटू नद्या आहेत. दक्षिण खासी पर्वतीय प्रदेशात या नद्यांमुळे खोल दरी-आकाराच्या दऱ्या आणि अनेक नैसर्गिक धबधबे तयार झाले आहेत. मेघालयाच्या उत्तरेस व पूर्वेस भारतातील आसाम राज्य, तर दक्षिणेस व पश्चिमेस बागंला देश आहे.

लोकसंख्या

जनगणना-2011 च्या तात्पुरत्या अहवालानुसार, मेघालयाने सर्व सात उत्तर-पूर्व राज्यांमध्ये दशकातील सर्वाधिक 27.82% लोकसंख्या वाढ नोंदवली आहे. 2011 पर्यंत मेघालयची लोकसंख्या 29,64,007 असण्याचा अंदाज आहे;

त्यापैकी १४,९२,६६८ महिला आणि १४,७१,३३९ पुरुष असल्याचा अंदाज आहे. भारताच्या 2011 च्या जनगणनेनुसार, राज्यातील लिंग गुणोत्तर दर 1000 पुरुषांमागे 986 स्त्रिया होते, जे राष्ट्रीय सरासरी 940 पेक्षा खूप जास्त आहे. शहरी महिला लिंग गुणोत्तर ९८५ ग्रामीण लिंग गुणोत्तर ९७२ पेक्षा जास्त आहे.

साक्षरता दर ७५.७८ इतका आहे.मेघालयातील बहुसंख्य लोकसंख्या आदिवासी लोकांची आहे. खासी हा सर्वात मोठा गट आहे, त्यानंतर गारो आणि नंतर जैंती आहेत. इंग्रज ज्यांना “पहाडी जमाती” म्हणतात त्यापैकी हे होते. या व्यतिरिक्त बियात, कोच, संबंधित राजबोंगशी, बोरो, हाजोंग, दिमासा, कुकी, लखार, तेवा (लालुंग), कार्बी, राभा आणि नेपाळी यांचा समावेश होतो.

भाषा

मेघालयातील बहुसंख्य लोकसंख्या आदिवासी लोकांची आहे. खासी हा सर्वात मोठा गट आहे, त्यानंतर गारो आणि नंतर जैंती आहेत. इंग्रज ज्यांना “पहाडी जमाती” म्हणतात त्यापैकी हे होते. या व्यतिरिक्त बियात, कोच, संबंधित राजबोंगशी, बोरो, हाजोंग, दिमासा, कुकी, लखार, तेवा (लालुंग), कार्बी, राभा आणि नेपाळी यांचा समावेश होतो.

हवामान

नैऋत्य मान्सून दरम्यान. बंगालच्या उपसागरातून वाफेने भरलेले वारे आणि धुके मेघालयाच्या पर्वतीय प्रदेशात वाहतात. हा वारा आणि धुके डोंगराळ प्रदेशाने अडवले आहे. म्हणूनच ही भूमी नेहमी ढगांनी भरलेली असते म्हणून तिला मेघालय म्हणतात.

गारो हिल्समध्ये कमाल वार्षिक तापमान 34°C आहे. आणि किमान 4°C. आहे. खासी आणि जैतिया हिल्समध्ये हेच आकडे अनुक्रमे 23.3°C आणि 23.3°C आहेत. वार्षिक पर्जन्यमान 1000 ते 1200 सें.मी. आहे.

जगातील सर्वाधिक पावसाची नोंद राज्यातील चेरापुंजी आणि मोसिनराम येथे अनुक्रमे १३०० सेमी. आणि 1800 सेमी. खूप पडतो. राजधानी शिलाँगमध्ये वार्षिक पर्जन्यमान २४१.५ सेमी आहे. आहे.

खनिजे

कोळसा, चुनखडक, सिलिमनाइट ही मेघालयात सापडणारी मुख्य खनिजे आहेत. त्यांशिवाय केओलीन, फेल्स्पार, बॉक्साइट, जिप्सम, अभ्रक, डोलोमाइट इ. खनिजांचेही थोडेबहुत साठे आहेत.

शेती

मेघालय हे मुळात एक कृषीप्रधान राज्य आहे, ज्याची 80% लोकसंख्या त्यांच्या उपजीविकेसाठी पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून आहे. मेघालयच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे १०% भाग शेतीसाठी वापरला जातो. पर्वतीय प्रदेशात मुळे कृषी योग्य जमीन कमी आहे. जलसिंचन ना खाली फक्त 27 %जमीन आहे.

झूम शेतीची पद्धत परंपरेने चालत आलेली आहे आणि ती शेतीच्या आधुनिकीकरणात इलेक मोठी समस्या आहे स्थायी स्वरूपाची शेती करण्यास लोकांना प्रवृत्त करण्याचे प्रयत्न राज्य शासनामार्फत केली जातात राज्य शासनाची झूम नियंत्रण योजना मृदसंधारण विभागातर्फे सुरू करण्यात आलेली असून शेतकऱ्यांना सुधारित जमीन वाटप खते बियाणे जलसिंचनाच्या सोयी उपलब्ध करून देणे इत्यादी कामे केली जातात .

विकसित जमीन सरकारची जोडून शेती उत्पादनाला बाजारपेठ मिळवून देण्याचाही प्रयत्न होत आहे राज्यातील शेतीमध्ये अनेकदा आधुनिक तंत्राचा अभाव किंवा अत्यंत मर्यादित वापर असतो, परिणामी उत्पादन कमी आणि उत्पादकता कमी होते. त्यामुळे, या कारणांमुळे, बहुसंख्य लोकसंख्या शेतीमध्ये गुंतलेली असूनही, राज्याच्या जीडीपीमध्ये कृषी उत्पादनाचे योगदान कमी आहे आणि शेतीमध्ये गुंतलेली बहुतांश लोकसंख्या गरीब राहते.

लागवडीच्या क्षेत्राचा काही भाग पारंपारिक स्थलांतरित शेतीखाली आहे, ज्याला स्थानिक पातळीवर झुम शेती म्हणून ओळखले जाते . मेघालयात 2001 साली 2,30,000 टन अन्नधान्याचे उत्पादन झाले. बटाटा , तांदूळ , मका , अननस , केळी , पपई आणि दालचिनी , हळद इत्यादी अनेक मसाले ही येथील मुख्य पिके आहेत.

भात हे येथील प्रमुख अन्न पीक आहे .जे राज्याच्या एकूण अन्नधान्य उत्पादनाच्या 80% साठी जबाबदार आहे. याशिवाय इतर महत्त्वाच्या अन्नधान्यांमध्ये मका , गहू आणि इतर काही तृणधान्ये आणि कडधान्येही घेतली जातात.

याशिवाय बटाटा , आले , हळद , काळी मिरी, सुपारी , तमालपत्र , सुपारी , शॉर्ट स्टेपल कापूस, अंबाडी, मेस्ता, मोहरी आणि कनोला यांचेही उत्पादन येथे होते. भात आणि मका या प्रमुख अन्न पिकांव्यतिरिक्त मेघालयातील फळबागांची पिके जसे संत्री, लिंबू , अननस , पेरू , लिची , केळी .हे जॅकफ्रूट आणि पीच , प्लम आणि नाशपाती यांसारख्या अनेक फळांच्या उत्पादनात देखील योगदान देते .

फळांचे उत्पादन वाढविण्यासाठीही खास कार्यक्रम हाती घेण्यात आले आहेत. लिंबूवर्गीय फळे, नासपती, सप्ताळू, अलुबुखार, अननस, सफरचंद, संत्री, केळी ही महत्त्वाची फळे होत आहे.

मेघालयचे अन्न

मेघालयातील या जमातींची स्वतःची वेगळी चव आहे. त्यांची पाककृतीही वेगळी आहे. या सर्वांमध्ये एक गोष्ट समान आहे की हे लोक बहुतेक मांसाहारी पदार्थांचे शौकीन असतात. डुक्कर, गाय, कोंबडी, मासे यांचे मांस इथल्या जेवणात ठळकपणे वापरले जाते. याशिवाय हे लोक मोसमी हिरव्या भाज्या, हिरवे बांबू आणि स्थानिक औषधी वनस्पतींचाही भरपूर वापर करतात. याशिवाय येथील लोक भाकरीऐवजी भाताला जास्त महत्त्व देतात.

लोकप्रिय खासी आणि जैंतिया पदार्थ म्हणजे जडोह, की कुपू, तुंग-रायंबई आणि लोणचेयुक्त बांबू. बांबूच्या फांद्या हा गारो लोकांचा आवडता पदार्थ आहे. गारो मुख्यतः बिगर पाळीव प्राणी खातात, जरी त्यांचे दैनंदिन मुख्य पदार्थ म्हणजे कापासह भात, जे पुरभी मसाला नावाच्या विशेष घटकाने शिजवलेले असते.

मेघालय राज्याचा पेहराव

गारो जमातीने परिधान केलेले मेघालयातील कपडे लोकांच्या राहण्याच्या ठिकाणाच्या आधारावर बदलतात. गारो टेकड्यांवरील दूरच्या खेड्यांतील स्त्रिया कंबरेला एक छोटासा कपडा घालतात.

दाट लोकवस्तीच्या किंवा गर्दीच्या ठिकाणी राहणाऱ्या गारो स्त्रिया कापसापासून बनवलेले लांब कपडे घालतात. या जमातीतील स्त्रिया ब्लाउजसह हाताने बनवलेल्या लुंगीसह डाकमंडा घालतात, जी कमरेला गुंडाळलेली असते.

खासी जमाती

खासी जमातीच्या स्त्रिया ब्लाउजसह जैनसेन घालतात. जैनसेन त्यांचे शरीर कंबरेपासून ते घोट्यापर्यंत झाकतात. मेघालयातील हे कपडे कापसाच्या शालने पूरक आहेत, ज्याला टॅप-मोह खिलीह म्हणतात.

जमातीतील ज्येष्ठ स्त्रिया जैनकुप घालतात, लोकरीच्या कापडापासून बनविलेले वस्त्र. स्त्रिया शुद्ध सोन्याचे किंवा चांदीचे दागिने असलेले कपडे देखील वापरतात.

पुरुषांसाठी मेघालयचे पारंपारिक कपडे

गारो जमातीचे पुरुष त्यांच्या पारंपारिक पोशाखाचा एक भाग म्हणून लंगोटी घालतात. खासी जमातीचे पुरुष त्यांच्या कमरेभोवती लांब, न शिवलेले कापड घालतात.

का शद सुक मायन्सीच्या उत्सवादरम्यान, पुरुष नर्तक गळ्यात सोन्याच्या किंवा चांदीच्या अर्ध-गोलाकार प्लेटसह रेशीमपासून बनवलेली एक सुंदर पगडी घालतात. का पोम-ब्लांग नॉन्गक्रेम उत्सवाच्या नृत्य विधी दरम्यान, जमातीचे पुरुष एका हातात तलवार घेतात.

वनस्पती प्राणी

विपुल पर्जन्यवृष्टीमुळे मेघालयात विस्तृत असे जंगलमय प्रदेश आढळतात. राज्याच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी ८,५१,००० हे. क्षेत्र अरण्याखाली आहे. पाइन, साग, बांबू हे वनस्पतिप्रकार विपुल प्रमाणात आहेत. त्यांशिवाय बर्च, ओक, बीच, गुरग्रा, हळदू, डालू व कवठी चाफा हे वनस्पतिप्रकारही येथील जंगलांत आढळतात.

पूर्वी मेघालयात वन्य प्राणी पुष्कळ आढळत असत. अलीकडे त्यांची संख्या बरीच घटलेली आहे. येथील जंगलमय प्रदेशात हत्ती, वाघ, हरिण, सांबर, सोनेरी मांजर, हूलॉक, रानडुक्कर, रानरेडे, रानगवा, लांडगा, ससा, माकड, शेपटी नसलेले माकड, मुंगीखाऊ प्राणी, खार, साप हे प्राणी तसेच मोर, तितर, कबूतर, हॉर्नबिल, रानबदक, पोपट इ. पक्षी विपुल प्रमाणात पहावयास मिळतात. राज्याचा औद्योगिक विकास सुरू आहे.

उद्योगधंदे

राज्यात औद्योगिक विकास महामंडळाची स्थापना करण्यात आली आहे. खनिज संपत्ती आणि वन उत्पादनांवर आधारित उद्योग उभारले गेले आहेत. प्लायवूड, शीतपेय, खाद्यतेल रसायने, खते यांसारख्या उद्योगांमधील प्रकल्प खाजगी क्षेत्रात सुरू करण्यात आले आहेत.

चेरापुंजीला मोठा सरकारी सिमेंट कारखाना आहे. सरकारने गारो आणि जैंतिया येथे छोटे सिमेंट कारखाने सुरू केले आहेत. राज्यात लाकूडतोड, कापसाची गाठी बनवणे, बेकरी असे उद्योगही आहेत. खासी, गारो आणि जैंतियामध्ये एकूण 644 छोटी औद्योगिक केंद्रे आहेत. लहान जलप्रकल्प असून 18,500 हेक्टर क्षेत्राला याचा फायदा होतो. राज्यात 4 जलविद्युत आणि 1 औष्णिक प्रकल्प आहेत.

वाहतुकसेवा

मेघालयात ४६१ किमी. राष्ट्रीय महामार्ग आहेत. ५१३९ किमी. पक्के आणि कच्च्या रस्त्यांची लांबी. शिलाँग हे राज्यातील एकमेव विमानतळ आहे. एअर मेसेंजर सेवा येथे चालते.

धन्यवाद !!!

हे सुद्धा अवश्य वाचा :-